Çin'in teknoloji metropolü Shenzhen, bu hafta sıradan bir ekonomi toplantısına değil, 21. yüzyılın güç dengelerini yeniden belirleme potansiyeline sahip derin bir diplomatik seremoniye ev sahipliği yapacak..
1989'dan bu yana toplanan Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) zirvelerinin en sıkı güvenlik önlemleri altında gerçekleşirken, dünya konuşmalardan çok gerçekleştirilecek ikili üçlü zirveye odaklanmış bulunuyor…
Shenzhen’ de liderlerin sohbetle karışık diplomasi yürüteceği geleneksel gayri resmi ortam yerine devlet ve hükümet başkanları, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ile ikili görüşmeler yapmak üzere Shenzhen yakınlarındaki Kylin Villa devlet konukevine ayrı ayrı davet edilmiş bulunuyor.
Bir başka ifadeyle dünya liderleri çok taraflı bir masanın etrafında eşitler olarak buluşmuyor; tek tek Pekin'in hatlarını, kurallarını belirlediği merkeze yürümeleri isteniyor.
Trump, Putin ve Şi Cinping arasındaki olası üçlü temas ile ABD-Çin liderlerinin mayıs ayından bu yana üçüncü kez bir araya gelmesi beklenirken, perde arkasında Çin’ in dünyaya kendi yönetim modelinin küçük bir provasını izleteceği iddiası dillendiriliyor.
Trump, Putin ve Şi Cinping'in aynı karede buluşma olasılığı, tarih hafızası olanlara ister istemez Şubat 1945'i, yani Yalta Konferansı'nı anımsatıyor.
İkinci Dünya Savaşı'nın külleri henüz soğumadan Roosevelt, Churchill ve Stalin'in Kırım’ın Yalta kentinde bir araya gelip dünya sınırlarını yeniden çizdikleri, hatta çoğu ülkeyi paylaştıkları tarihi masa, aradan geçen 81 yılın ardından bu kez Pasifik kıyısında farklı aktörlerle yeniden kuruluyor…
O günlerde Avrupa'nın ve dünyanın kaderini belirleyen üçlü masada Batı'nın iki temsilcisine karşı Sovyetler Birliği oturuyordu; bugün ise küresel ağırlık merkezinin Doğu'ya kaydığı günümüzde, ABD'nin karşısında güçten düşen Birleşik Krallık yerine yükselen yeni süper güç Çin ile Ukrayna çamuruna saplanan Rusya yer alacak.
Yalta'da galip devletlerin kapalı kapılar ardında çizdiği haritalar Soğuk Savaş'ın sınırlarını belirlemişti; Shenzhen'deki üçlü zirve ise kurallara dayalı çok taraflı düzenin yerini yeniden "büyük güçlerin pazarlığına" bıraktığı bilişim paylaşımına dayalı bir çağın ilanı potansiyelini taşıyor.
Pekin yönetimi, Washington'ın kendi inisyatifiyle oluşturduğu IMF, Dünya Bankası, Ticaret Örgütü vb gibi uluslararası kurumlara bile mesafeli durduğu ve kendi iç gündemine gömüldüğü her anı bu yeni masada elini güçlendirmek için kullanıyor.
Şi Cinping'in geçen yıl ilan ettiği Küresel Yönetişim Girişimi, mevcut uluslararası düzeni yıkmayı değil, kurallarını kendi küresel stratejisine göre yeniden yazmayı hedefliyor.
Çin; Birleşmiş Milletler ya da Dünya Ticaret Örgütü gibi kurumları kapatmak istemiyor; tam tersine bu yapıların tabelalarını koruyup önceliklerini kendi merkeziyetçi siyasi sistemiyle uyumlu hale getirmeye çalışıyor.
Bu dönüşüm yalnızca ticaretle de sınırlı değil. Pekin, deniz tabanından uzaya ve kutuplara kadar yeni kuralları empoze etmeye çalışırken, insan hakları kavramını bile Batı'nın bireysel özgürlükler ekseninden çıkarıp "ekonomik kalkınma" önceliğine oturtmak istiyor.
Bir trilyon doları aşan Kuşak ve Yol yatırımlarını kapsayan projeler yanında, bugün gelişmekte olan ülkelerde binlerce kişiye Çin menşeli yapay zeka modellerini kullanma eğitimi verilmesi, batıdan çok daha ucuza sağlanan teknolojinin ve altyapının nasıl bir diplomatik nüfuz aracına dönüştüğü gerçeği ortada…
Aslında Pekin'in tüm bu hamlelerinin arkasında binlerce yıllık kadim bir devlet felsefesi yatıyor: "Tianxia", yani "Göklerin altındaki her şey".
Çin imparatorluk geleneğine dayanan Tianxia anlayışı, Yalta sonrası Batı'nın kurduğu, resmi ittifaklara, eşit egemenlik ilkesine ve ortak müzakere edilen hukuka dayalı liberal düzenden temelden ayrılır. Tianxia anlayışında tıpkı Samanyolu sisteminde olduğu gibi merkezde ekonomik, teknolojik ve kültürel üstünlüğe sahip Çin ‘güneşi’ vardır ve çevresindeki ülkeler bu üstünlüğü kabul ederek diğer gezegenler gibi onun etrafında kümelenirler.
Xi ile şekillenen Pekin'in bugünkü modern Tianxia vizyonu da bunu hedefliyor: Diğer ülkelerin, kendilerine açık bir talimat verilmesine gerek kalmadan örneğin Tayvan gibi meselelerde Çin'in hassasiyetlerini önceden gözetmeleri ve Çin ile ilişkilerini buna göre belirlemeleri isteniyor…
Trump-Xi arasında gerçekleştirilecek ikili görüşme trafiği de, geleneksel ‘Tianxia vizyonlu Çin yaklaşımının 21. yüzyıl diplomasisine uyarlanmasından başka bir şey değil.
Elbette bu büyük iddianın hayata geçirilmesinin önünde küresel güce dayalı küresel liderliğin gerektirdiği maliyetleri karşılama gibi ciddi bir sorun var…
ABD, Yalta sonrası kurduğu dünya düzenini Marshall Planı ile, doların küresel güvencesiyle, askeri ittifaklarla ve ağır mali yükümlülüklerle ayakta tutmuştu.
Çin ise dünyanın en büyük ekonomilerinden biri olmasına rağmen, kendi yakın çevresi dışında güvenlik garantörlüğü üstlenmeye ya da küresel krizlerin faturasını ödemeye pek hevesli görünmüyor. Nitekim ne Ukrayna savaşında ne de İran krizinde Pekin'in oyunu değiştiren bir diplomatik ağırlık koyabildiği görülmedi…
Çinli stratejistler, doğrudan büyük bir hesaplaşmaya girmek ve ağır faturalar ödemek yerine, ABD'nin küresel krizlerdeki hatalarını ve yıpranmasını bekleyerek küçük ama sürekli kazanımlarla ilerlemeyi stratejisini tercih ettiler..
Günümüzde gittikçe şiddetlenen tartışmanın temeli tam olarak Ukrayna sorunuyla baş etmeye çabalayan Rusya bir yana yeni bir "G2" düzeninin, yani ABD ve Çin'in dünyayı birlikte yöneteceği bir dengenin doğup doğmayacağı sorusunun yanıtında yatıyor…
Yalta' nın üçlü masasından bugünün yeni küresel denge arayışı çerçevesinde Çin, mevcut düzenin kurallarını kendi lehine yeniden yazmakta kararlı olsa da üstlenmek bir yana paylaşmak istediği liderliğin bir bedeli var…
Küresel güvenliği de kapsayan oyun kurucu rol sadece ekonomik cazibeyle, ‘kazan-kazan’ ilkesine dayansa da yayılmacılığın ve hegemonyaya dayalı güç olmanın bedeli…
Shenzhen masasından Çin bu bedeli ödeyecek bir güç merkezi olarak kalkabilecek mi?
Hep birlikte göreceğiz…